Ocena ryzyka biologicznego krok po kroku

Wprowadzenie

Najpierw trzeba zobaczyć pracę, nie tylko stanowisko

Przy czynnikach biologicznych łatwo wpaść w pułapkę ogólników. W dokumentacji pojawia się wtedy zapis typu: „możliwy kontakt z mikroorganizmami” albo „ryzyko zakażenia”. Problem w tym, że takie zdanie niewiele mówi o prawdziwym narażeniu.

Dobra ocena ryzyka powinna odpowiadać na proste pytania: co pracownik robi, z czym ma kontakt, jak często, w jakich warunkach i co może się wydarzyć, jeśli coś pójdzie niezgodnie z planem.

Ocena ryzyka biologicznego ma opisywać rzeczywistą pracę. Nie wystarczy wpisać zagrożenia. Trzeba jeszcze pokazać, kiedy i jak pracownik może być na nie narażony.

1. CzynnośćCo dokładnie robi pracownik?

2. KontaktZ czym może mieć styczność?

3. NarażenieJaką drogą zagrożenie może zadziałać?

4. OchronaCo ogranicza ryzyko i czego jeszcze brakuje?

Krok po kroku

Jak podejść do oceny ryzyka biologicznego?

Ocena ryzyka biologicznego powinna zaczynać się od rzeczywistej pracy, a nie od gotowego szablonu. Najpierw trzeba ustalić, jakie czynności są wykonywane, z czym pracownik może mieć kontakt, jaką drogą może dojść do narażenia i co już ogranicza ryzyko.

Ten schemat można zastosować w różnych miejscach pracy: przy sprzątaniu, opiece nad ludźmi, pracy z odpadami, kontakcie ze zwierzętami, pracach laboratoryjnych, utrzymaniu ruchu, serwisie, gastronomii czy produkcji. Przykład z dalszej części artykułu pokazuje tylko, jak taki tok myślenia wygląda w praktyce.

Warto czytać te kroki jak rozmowę z osobą wykonującą pracę. Nie chodzi o to, żeby od razu nazwać każdy drobnoustrój. Najpierw trzeba dobrze opisać sytuacje, w których może dojść do kontaktu z materiałem biologicznym, zanieczyszczoną powierzchnią, aerozolem, odpadem, płynem ustrojowym albo innym źródłem narażenia.

Opisz, co pracownik faktycznie robi

Nie oceniaj samej nazwy stanowiska. Dwie osoby z takim samym stanowiskiem mogą wykonywać zupełnie inne czynności, a więc mieć inne narażenie. Wypisz konkretne zadania, materiały, narzędzia, miejsca pracy i sytuacje nietypowe.

Jakie czynności pracownik wykonuje codziennie?
Jakie czynności wykonuje okresowo albo tylko w razie awarii?
Czy praca obejmuje kontakt z odpadami, zabrudzeniami, wodą, glebą, ludźmi, zwierzętami, żywnością albo materiałem potencjalnie skażonym?

Rozdziel czynności rutynowe i awaryjne

Codzienna, dobrze znana czynność zwykle ma inny poziom ryzyka niż sytuacja nagła: rozlanie materiału, awaria instalacji, kontakt z nieznaną substancją, skaleczenie, zakłucie, rozprysk albo sprzątanie po incydencie.

Rutynowo: czynności wykonywane regularnie i zgodnie z normalnym przebiegiem pracy.
Awaryjnie: zdarzenia rzadkie, ale potencjalnie bardziej niebezpieczne.
Wniosek: prace awaryjne często wymagają osobnych zasad postępowania.

Ustal możliwe źródła zagrożenia

Źródłem zagrożenia może być człowiek, zwierzę, odpad, ściek, gleba, woda, wilgotna powierzchnia, materiał organiczny, zanieczyszczone narzędzie, zabrudzona odzież, bioaerozol albo środowisko, w którym rozwijają się drobnoustroje.

Nie zawsze trzeba zaczynać od nazwy konkretnego mikroorganizmu. Często ważniejsze jest opisanie źródła i sytuacji, w której pracownik może mieć z nim kontakt.

Określ drogę narażenia

Samo wskazanie źródła zagrożenia nie wystarczy. Trzeba jeszcze opisać, jak czynnik biologiczny może zadziałać na pracownika. To od drogi narażenia zależy później dobór zabezpieczeń.

kontakt skóry z zanieczyszczonym materiałem lub powierzchnią,
kontakt z uszkodzoną skórą, skaleczeniem albo otarciem,
kontakt oczu, nosa lub ust przez rozprysk albo przeniesienie zanieczyszczeń,
wdychanie aerozolu lub pyłu biologicznego,
zakłucie, ugryzienie, zadrapanie albo inny uraz przerywający ciągłość skóry.

Oceń częstotliwość i czas narażenia

Sprawdź, jak często pracownik może mieć kontakt ze źródłem zagrożenia i jak długo ten kontakt trwa. Nie zakładaj jednak, że rzadkie zdarzenie zawsze oznacza niskie ryzyko. Incydent może być krótki, ale poważny.

Czy kontakt występuje codziennie, okresowo czy tylko awaryjnie?
Czy pracownik jest narażony przez kilka minut, czy przez znaczną część zmiany?
Czy przy rzadszych zdarzeniach możliwe są cięższe skutki?

Wskaż możliwe skutki zdrowotne

Czynniki biologiczne mogą powodować nie tylko zakażenia. W ocenie warto uwzględnić również reakcje alergiczne, działanie drażniące, problemy skórne, dolegliwości oddechowe oraz zaostrzenie wcześniejszych chorób u osób szczególnie wrażliwych.

Skutki powinny wynikać z realnej drogi narażenia. Inaczej ocenia się kontakt skóry, inaczej rozprysk do oczu, a inaczej wdychanie aerozolu.

Sprawdź, co już ogranicza ryzyko

Zanim dopiszesz nowe środki ochrony, sprawdź, co już działa: organizacja pracy, instrukcje, wentylacja, higiena rąk, dezynfekcja, wydzielone pojemniki, szkolenia, nadzór, środki ochrony indywidualnej i zasady reagowania na incydenty.

Czy środki są dostępne tam, gdzie są potrzebne?
Czy pracownik wie, kiedy i jak ich używać?
Czy zabezpieczenia odpowiadają drodze narażenia?

Dobierz brakujące działania ochronne

Brakujące działania nie zawsze oznaczają zakup kolejnych ŚOI. Czasem ważniejsza jest procedura, lepsze oznakowanie, prostsza instrukcja, wydzielony zestaw awaryjny, zmiana organizacji pracy albo jasna zasada, kiedy pracownik ma przerwać pracę i zgłosić zdarzenie.

środki techniczne i organizacyjne,
higiena rąk i dekontaminacja,
dobór rękawic, ochrony oczu, twarzy lub dróg oddechowych, jeśli wynika to z narażenia,
procedury po skaleczeniu, rozprysku, kontakcie z materiałem potencjalnie skażonym lub awarii,
zasady zgłaszania incydentów i aktualizacji oceny.

Oceń ryzyko po wdrożeniu zabezpieczeń

Po dobraniu zabezpieczeń oceń, jakie ryzyko nadal pozostaje. Nie chodzi o to, żeby sztucznie sprowadzić wszystko do poziomu niskiego. Chodzi o uczciwe pokazanie, co zostało ograniczone, a co nadal wymaga kontroli.

Warto osobno ocenić czynności rutynowe i awaryjne, bo przy tych drugich ryzyko może pozostać wyższe nawet po wdrożeniu dodatkowych zasad.

Ustal, kiedy wrócić do oceny

Ocena ryzyka biologicznego nie jest dokumentem raz na zawsze. Trzeba do niej wrócić, gdy zmienia się zakres pracy, materiał, miejsce, technologia, organizacja pracy, środki ochrony, stan zdrowia pracowników albo gdy pojawia się incydent.

zmiana zakresu obowiązków lub miejsca pracy,
nowe źródło zagrożenia albo nowy rodzaj materiału,
awaria, skaleczenie, rozprysk, zakłucie lub inny incydent,
zmiana środków ochrony, procedur albo organizacji pracy,
informacje od pracowników, służby BHP lub lekarza medycyny pracy.

Praktyczna zasada

Nie oceniaj tylko „czy jest zagrożenie”. Oceń, jak może dojść do kontaktu

Dwa stanowiska mogą mieć kontakt z tym samym materiałem, ale zupełnie inne ryzyko. Pracownik, który tylko przenosi zamknięty pojemnik, jest w innej sytuacji niż osoba, która otwiera pojemnik, myje go, sortuje zawartość albo usuwa rozlany materiał.

Zapis zbyt ogólny

„Pracownik może mieć kontakt z czynnikami biologicznymi”.

Taki zapis nie mówi, z czym dokładnie pracownik ma kontakt, kiedy dochodzi do narażenia i jakie zabezpieczenia są potrzebne.

Zapis bardziej praktyczny

„Podczas czyszczenia pojemników i usuwania odpadów organicznych może dojść do kontaktu skóry z materiałem potencjalnie skażonym oraz do powstania aerozolu podczas spłukiwania powierzchni”.

Taki opis od razu podpowiada, jakie działania ochronne trzeba rozważyć.

Przykład

Konkretny przykład oceny ryzyka biologicznego

Poniższy przykład jest pokazowy. Nie jest gotową oceną ryzyka dla każdej firmy, ale pokazuje, jak przejść od ogólnego hasła „czynniki biologiczne” do konkretnego opisu narażenia, środków ochrony i wniosków praktycznych. Pytania kontrolne z dalszej części artykułu są dopasowane właśnie do tego przykładu.

Stanowisko: pracownik utrzymania czystości w zakładzie produkcyjnym.

Zakres prac: codzienne sprzątanie sanitariatów, szatni i pomieszczeń socjalnych, opróżnianie koszy, mycie powierzchni, okresowe sprzątanie po rozlaniu płynów ustrojowych, a sporadycznie wsparcie przy sprzątaniu po awarii kanalizacji.

czytaj od czynności do wniosku oddziel rutynę od awarii sprawdzaj drogę narażenia

Element oceny	Opis dla tego stanowiska	Wniosek praktyczny
Opis stanowiska i czynności	Pracownik codziennie sprząta sanitariaty, szatnie i pomieszczenia socjalne. Opróżnia kosze, myje umywalki, toalety, klamki, blaty, podłogi i powierzchnie często dotykane. Okresowo usuwa zanieczyszczenia po rozlaniu płynów ustrojowych, np. krwi lub wymiocin. Sporadycznie może uczestniczyć w sprzątaniu po awarii kanalizacji.	Ocena nie może dotyczyć tylko stanowiska „pracownik sprzątający”. Trzeba rozdzielić codzienne sprzątanie od prac awaryjnych, bo poziom ryzyka jest inny.
Możliwe źródło zagrożenia	Zanieczyszczone powierzchnie w sanitariatach i szatniach, odpady komunalne, zużyte ręczniki papierowe, chusteczki, zabrudzenia organiczne, materiał potencjalnie skażony krwią, wymiocinami lub innymi wydzielinami, a także ścieki przy awarii kanalizacji.	Źródła są zmienne, dlatego ocena nie powinna ograniczać się tylko do jednej nazwy drobnoustroju.
Potencjalne czynniki biologiczne	Bakterie, wirusy, grzyby i pleśnie obecne na powierzchniach, w odpadach, w materiale potencjalnie skażonym oraz w wilgotnym środowisku. Przy awarii kanalizacji możliwy kontakt z materiałem o podwyższonym poziomie zanieczyszczenia biologicznego.	Nie zawsze da się wskazać konkretny drobnoustrój z nazwy. W takiej pracy sensowniejsze jest opisanie możliwych źródeł i dróg narażenia.
Droga narażenia	Kontakt skóry dłoni z zanieczyszczonymi powierzchniami, przypadkowe dotknięcie twarzy zabrudzoną rękawicą lub dłonią, kontakt z uszkodzoną skórą, rozprysk podczas mycia oraz wdychanie aerozolu przy intensywnym spłukiwaniu lub awarii kanalizacji.	Dobór ochron powinien wynikać z drogi narażenia. Same rękawice nie wystarczą przy ryzyku rozprysku lub aerozolu.
Częstotliwość narażenia	Kontakt z powierzchniami i odpadami występuje codziennie. Kontakt z krwią, wymiocinami, ściekami lub większym skażeniem biologicznym jest rzadszy, ale może oznaczać dużo wyższy poziom ryzyka.	W ocenie warto oddzielić czynności rutynowe od incydentalnych. Rzadkie zdarzenie nie oznacza automatycznie niskiego ryzyka.
Sytuacje szczególnie ryzykowne	Sprzątanie po awarii kanalizacji, usuwanie krwi lub wymiocin, czyszczenie mocno zabrudzonych sanitariatów, praca przy rozprysku, kontakt z nieznanym materiałem oraz zdejmowanie zabrudzonych rękawic bez zachowania zasad higieny.	Najwyższe ryzyko pojawia się zwykle nie podczas zwykłego mycia powierzchni, ale przy pracach awaryjnych i przy kontakcie z materiałem potencjalnie zakaźnym.
Możliwe skutki zdrowotne	Podrażnienia skóry, zakażenia po kontakcie z materiałem biologicznym, infekcje przewodu pokarmowego, infekcje dróg oddechowych, reakcje alergiczne przy pleśni lub bioaerozolu, a także zaostrzenie istniejących problemów skórnych lub oddechowych.	Ocena powinna uwzględniać nie tylko zakażenie, ale też działanie alergizujące, drażniące i możliwe skutki dla osób szczególnie wrażliwych.
Istniejące środki ochrony	Dostęp do rękawic, środków myjących i dezynfekujących, umywalki, worków na odpady, podstawowych instrukcji sprzątania oraz bieżącej organizacji pracy.	Istniejące środki trzeba sprawdzić praktycznie: czy są dostępne, dobrane do czynności, używane prawidłowo i zrozumiałe dla pracownika.
Dodatkowe działania zalecane	Osobna procedura po kontakcie z krwią, wymiocinami lub ściekami, zasady stosowania ochrony oczu i twarzy przy rozprysku, instrukcja zdejmowania rękawic, zasady zgłaszania incydentu, wydzielony zestaw do prac awaryjnych oraz doprecyzowanie, kiedy pracownik nie powinien wykonywać pracy samodzielnie.	Najważniejsze uzupełnienia dotyczą nie tylko zakupu środków ochrony, ale też procedur i decyzji: kto, kiedy i jak wykonuje pracę awaryjną.
Ocena ryzyka po zabezpieczeniach	Przy rutynowym sprzątaniu, po wdrożeniu rękawic, higieny rąk, instrukcji i nadzoru, ryzyko może być niskie lub średnie. Przy awarii kanalizacji, kontakcie z krwią lub rozprysku nadal pozostaje ryzyko średnie, a bez procedur i ochron może być wysokie.	Ryzyko: wysokie dla prac awaryjnych bez procedur. Ryzyko: średnie dla prac awaryjnych po wdrożeniu zabezpieczeń. Ryzyko: niskie/średnie dla rutynowego sprzątania przy prawidłowych zasadach.

Najczęstszy błądOpisanie całego sprzątania jednym zdaniem, bez rozróżnienia codziennych czynności i prac awaryjnych.

Najważniejszy momentRozprysk, aerozol, kontakt z krwią, wymiocinami, ściekami albo zdejmowanie zabrudzonych rękawic.

Najbardziej praktyczny wniosekŚOI są ważne, ale bez procedury i jasnego zgłaszania incydentów ocena ryzyka pozostaje niepełna.

W tym przykładzie najważniejsze jest to, żeby nie oceniać „sprzątania” jako jednej czynności. Trzeba osobno zobaczyć codzienną pracę, prace awaryjne, kontakt z materiałem biologicznym, rozprysk, aerozol i moment zdejmowania zabrudzonych środków ochrony.

Przykładowy zapis do oceny ryzyka

Podczas sprzątania sanitariatów, szatni i pomieszczeń socjalnych pracownik może mieć kontakt z powierzchniami, odpadami i materiałem potencjalnie zanieczyszczonym biologicznie. Narażenie może wystąpić przez kontakt skóry dłoni z zanieczyszczonymi powierzchniami, przypadkowe przeniesienie zanieczyszczeń na błony śluzowe, rozprysk podczas mycia oraz wdychanie aerozolu w sytuacjach awaryjnych, szczególnie przy awarii kanalizacji lub usuwaniu większych zanieczyszczeń biologicznych.

W celu ograniczenia ryzyka należy stosować rękawice dobrane do rodzaju czynności, ochronę oczu lub twarzy przy ryzyku rozprysku, procedury higieny rąk, bezpieczne zasady zdejmowania środków ochrony, wydzielone zasady postępowania z materiałem potencjalnie zakaźnym oraz procedurę zgłaszania incydentów. Pracownik powinien być przeszkolony z zasad postępowania przy kontakcie z krwią, wydzielinami, ściekami i innym materiałem potencjalnie skażonym.

Środki ochrony indywidualnej

Przykładowe ŚOI do sytuacji z oceny ryzyka

To nie jest gotowy zestaw dla każdego stanowiska. To krótki przegląd środków, które można rozważyć przy kontakcie z zanieczyszczonymi powierzchniami, odpadami, rozpryskiem, ściekami lub bioaerozolem.

dobór po ocenie ryzyka

ASATEX CoverStar® Cool CS550

Ochrona odzieży i ciała przy rozbryzgu, ściekach lub pracach awaryjnych.

ciałoZobacz produkt

COLAD Nitrylowe 536XXX

Ograniczają kontakt dłoni z zabrudzonymi powierzchniami, odpadami i materiałem potencjalnie skażonym.

ręceZobacz produkt

UNIVET 619.03.01.00

Szczelniejsza ochrona oczu przy ryzyku rozprysku, kropli lub kontaktu z aerozolem.

oczyZobacz produkt

Filter Service FS-33V FFP3 R D

Do rozważenia przy bioaerozolu, mgle, pyle lub cząstkach unoszących się w powietrzu.

oddechZobacz produkt

SECURA 3000

Półmaska wielorazowa do sytuacji, w których potrzebne są wymienne elementy oczyszczające.

oddechZobacz produkt

SECURA 3055 ABEK1 P3 R

Przy zagrożeniach mieszanych: bioaerozol oraz możliwe pary lub gazy ze środków chemicznych.

filtryZobacz produkt

MENDI ELECTRA

Do mokrej posadzki i prac, gdzie ważne jest ograniczenie poślizgu oraz kontaktu z zabrudzonym podłożem.

obuwieZobacz produkt

MENDI FERRO

Do prac na mokrym, zabrudzonym lub chemicznie obciążonym podłożu, także przy czynnościach awaryjnych.

obuwieZobacz produkt

Ważne: przy czynnikach biologicznych ŚOI muszą iść razem z procedurą: higieną rąk, zdejmowaniem rękawic bez przenoszenia zanieczyszczeń, dekontaminacją, utylizacją odpadów i zgłaszaniem incydentów.

Najczęstsze błędy

Co najczęściej psuje ocenę ryzyka biologicznego?

Ocena po nazwie stanowiska Bez opisu rzeczywistych czynności i sytuacji awaryjnych.

Brak drogi narażenia Nie wiadomo, czy problemem jest skóra, oczy, drogi oddechowe, skaleczenie czy rozprysk.

Automatyczny dobór ŚOI Na zasadzie „dajmy rękawiczki i maskę”, bez analizy, przed czym mają chronić.

Brak procedur po incydencie Pracownik nie wie, co zrobić po skaleczeniu, rozprysku albo kontakcie z materiałem skażonym.

Pomijanie prac awaryjnych Ryzyko często rośnie właśnie przy zalaniu, awarii, sprzątaniu lub nietypowej sytuacji.

Dokument niezrozumiały dla pracowników Ocena ryzyka powinna pomagać w pracy, a nie tylko spełniać formalny obowiązek.

Checklista

10 pytań do oceny ryzyka biologicznego

Poniższe pytania są celowo powiązane z przykładem pracownika utrzymania czystości. Dzięki temu łatwiej zobaczyć, że ocena ryzyka nie polega na wpisaniu ogólnego zagrożenia, ale na przejściu przez konkretne sytuacje z pracy.

1. Co pracownik faktycznie robi? Przykład: sprząta sanitariaty, szatnie, pomieszczenia socjalne, opróżnia kosze, myje powierzchnie i czasem usuwa materiał biologiczny po incydencie.

2. Z czym ma kontakt? Przykład: z powierzchniami, odpadami, zużytymi chusteczkami, wodą zanieczyszczoną, ściekami albo materiałem potencjalnie skażonym.

3. Jakie czynniki mogą wystąpić? Przykład: bakterie, wirusy, grzyby, pleśnie i drobnoustroje obecne w odpadach, sanitariatach lub ściekach.

4. Jak może dojść do narażenia? Przykład: przez skórę dłoni, oczy, usta, rozprysk, aerozol, uszkodzoną skórę albo dotknięcie twarzy zabrudzoną rękawicą.

5. Jak często i jak długo trwa kontakt? Przykład: codzienny kontakt z powierzchniami, ale sporadyczny kontakt z krwią, wymiocinami lub ściekami.

6. Które sytuacje są najbardziej ryzykowne? Przykład: awaria kanalizacji, rozprysk, sprzątanie krwi lub wymiocin, praca z nieznanym materiałem i zdejmowanie zabrudzonych rękawic.

7. Jakie mogą być skutki zdrowotne? Przykład: zakażenie, podrażnienie skóry, reakcja alergiczna, infekcja przewodu pokarmowego, problemy oddechowe.

8. Co już ogranicza ryzyko? Przykład: rękawice, środki dezynfekujące, dostęp do mycia rąk, worki na odpady, instrukcje i organizacja pracy.

9. Czego brakuje? Przykład: procedury po kontakcie z krwią lub ściekami, ochrony oczu przy rozprysku, zasad zgłaszania incydentu i zestawu do prac awaryjnych.

10. Jakie ryzyko zostaje po zabezpieczeniach? Przykład: niższe przy rutynowym sprzątaniu, ale nadal istotne przy awarii, rozprysku i kontakcie z materiałem potencjalnie zakaźnym.

Podsumowanie

Ocena ryzyka biologicznego nie musi być skomplikowana, ale musi być konkretna. Najważniejsze jest to, żeby nie zatrzymać się na ogólnym stwierdzeniu, że „występują czynniki biologiczne”.

Trzeba pokazać, gdzie może pojawić się zagrożenie, jak pracownik może mieć z nim kontakt, jakie mogą być skutki i co firma robi, żeby to ryzyko ograniczyć.

Dobrze przygotowana ocena ryzyka pomaga dobrać środki ochrony, uporządkować procedury, przeszkolić pracowników i szybciej reagować, gdy pojawi się sytuacja nietypowa.

Zobacz czynnośćNie oceniaj samej nazwy stanowiska.

Opisz kontaktPokaż, kiedy i jak może dojść do narażenia.

Dopisz działanieWskaż konkretne zabezpieczenia, procedury i zasady reakcji.

Źródła

Podstawy i materiały źródłowe

Poniższe materiały warto wykorzystać przy dalszej weryfikacji wymagań i opracowywaniu dokumentacji dla konkretnego stanowiska pracy.

Kodeks pracy - art. 222¹ Przepis dotyczący obowiązków pracodawcy przy narażeniu na szkodliwe czynniki biologiczne. Otwórz tekst Kodeksu pracy w ISAP

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. Rozporządzenie w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki. Otwórz dokument w ISAP

Dyrektywa 2000/54/WE Dyrektywa dotycząca ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na działanie czynników biologicznych w miejscu pracy. Otwórz dyrektywę w EUR-Lex

CIOP-PIB - czynniki biologiczne Materiały informacyjne dotyczące definicji, klasyfikacji i oceny zagrożeń biologicznych w środowisku pracy. Otwórz materiał CIOP-PIB